veni, vidi, vici
demeye kalbin elvermezdi
işgalci değilsin ki 

yine de
mağdurluğa maruz bıraktık ikimiz de 
geldik, yıktık, geçtik. 

 

Suat Derviş,
 Feminist mi Komünist mi?

 

   “Osmanlı kadını” imgesi, Başak Tuğ’un da belirttiği gibi (2016), sorunlu bir kategori oluşumudur. Oryantalist bakış açısı saraylı kadını cariyelik ve harem kurumuyla ilişkilendirirken, bir yandan da modern çekirdek Türk ailesinin antitezi konumundaki ezilen geleneksel Osmanlı kadını hiçbir politik duruşu yokmuş gibi tasavvur edilir (s.41). Oysa Avrupa’daki 1. Dalga feminizm olarak adlandırılan hareketler, son yıllarında da olsa Osmanlı Devleti’ni de etkilemiştir.

Bu ilk yılları betimlemek için Deniz Kandiyoti’den erkek feminizmi tanımlamasını ödünç alabiliriz. Kadın nedir? Kimdir? Toplumdaki yeri nedir ? gibi sorulara verilen yanıtlar genellikle kadın mahlaslı erkek yazarlardan gelir. Yine de özellikle dergiler ve dernekler çevresinde bir araya gelen kadınlar zamanla erkeklerden bağımsız bir hareket ortaya koyabilmiştir. Bunun en büyük göstergesi Nezihe Muhiddin, Fatma Aliye, Zabel Yasayan gibi figürlerin çalışmaları, yazıları ve örgütledikleri kadınların sayılarıdır.

Suat Derviş (1901-1972) de geç Osmanlı – yeni Cumhuriyet dönemi kadın yazarları arasında yer alır ve geçimini genç yaştan itibaren kalemiyle kazanır. Çok sayıdaki romanlarının hepsinde kadın karakterlerin kadınlık ve aile sorunlarını işlerken, çok sevdiği gazetecilik yazılarında değindiği konular ve yaptığı röportajlar çeşitlenir. Toplumcu gerçekçi bakış açısını hayatının ilk yıllarında olmasa da ince ince işleyerek derinleştirir. Ölümünde okuyuculara bıraktığı soruysa Suat Derviş’in feminist mi yoksa komünist mi sayılması gerektiği olur.

Şüphesiz ki bu sorunun kaynağında bu iki mücadelenin birbirinden farklı politik talepleri olduğuna duyulan inanç ve birbirlerini yeteri kadar besleyememelerinden kaynaklanan bir tepki yatmaktadır. Gerçekten de feminizmin bazı yorumları, komünizmi kadınların toplumsal ve biyolojik cinsiyetlerinden doğan sorunları örtbas etmek istemekle suçlarken, komünizm de uzun yıllar boyunca feminizmi temel sınıf mücadelesini bölmeye çalışan bir burjuva hareketi olarak tanımlayıp reddetmiştir. 

Suat Derviş, bu iki mücadele arasında taraf seçmiş midir? Bu yazıda, kendisine feminist demekten imtina etmesinin, kadınların toplumsal yaşamda karşılaştığı sorunlara gözlerini kapatması anlamına gelmediğini, tam tersine onu feminizm içinde konumlandırdığını savunacağız. Fakat feminist hareketin kendi içindeki bakış açısı farklılıkları, Suat Derviş’in feminizminin de tartışmaya açık bir yerde durmasını sağladığını belirtmeden geçmeyeceğiz.

Öte yandan, komünist duruşun gerektirdiği sınıfsal duyarlılığının hem edebi hem gazete yazılarında hem de biyografisinden öğrenebildiğimiz kadarıyla bireysel hayatında büyük yer kaplıyor oluşu, Türkiye Komünist Partisi’yle ilişkileri ve Sovyetler Birliği hayranlığını açıkça dile getirmekten kaçınmaması açık ve net bir şekilde Suat Derviş’i komünist düşüncenin de önemli bir temsilcisi yapmaktadır.

Bu minvalde feminizm-komünizm çatışmasına değinmek, Suat Derviş’i bu iki mücadeleden birine yerleştirmek isteyen tartışmanın sebebini daha iyi anlamak için önemli olacaktır. Yazının ilk kısmında buna değineceğiz. İkinci kısımda Osmanlı-Türk modernleşmesinin kurduğu kadın öznenin ulus devletleşme sürecinde nereye tekabül ettiğini sorgulayacağız. Son olarak da Suat Derviş’i kendi hayatından ve çalışmalarından yola çıkarak bu tartışmalar ve süreç içinde konumlandırmaya çalışacağız.

1.       Feminizmler ve Kadınları

Feminist mücadele, Batı eksenli yorumlarında üç dalgaya ayrılarak incelenir. Bu bölümlemenin işlevselliği kendi içinde tartışılsa da feminizm tarihini anlamada yardımcı olmaktadır. Birinci dalga, 17. Yy. sonlarından itibaren yeşermeye başlayan temel hak talepleri çevresinde şekillenir. Olympe de Gouges’un 1791 yılında İnsan Hakları Bildirgesi’nden esinlenerek kaleme aldığı Kadın ve Kadın Vatandaş Hakları Bildirgesi ve Mary Wollstonecraft’ın aynı yılda yayımlanan Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi isimli kitabı bu dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.

Oy, mülkiyet, evlilik, eğitim ve çalışma hakkı gibi hukuk önünde eşitlik talep eden mücadeleler bu dönemde verilmeye başlanmıştır. Kadınlığın ne olduğuna dair tartışmalar henüz gün yüzüne çıkmamış, toplumsal olarak nötr kabul edilen ve siyasal hakları tekelinde tutan erkeklerle eşit derecede vatandaş olma fikri yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu yüzden bu dönem eşit haklar feminizmi olarak da bilinir.

İkinci dalga feminizminde, kadınların, kadın oldukları için sahip olmaları gerektiği haklar, doğum kontrol, kürtaj, cinsel özgürlük gibi konulara değinilerek savunulmuştur. Simone de Beavoir’ın 1949 yılında yayınladığı İkinci Cinsiyet kitabı, bu dönemin miladı olarak kabul edilebilir. “Kadın doğulmaz, olunur” mottosuyla, kadının ev içi ve aile yapısındaki konumu, doğurganlığı aracılığıyla bedeni üzerinde kurulan tahakküm ve ahlak yasalarıyla sınırlandırılmış cinsel özgürlüğü, yine bu dönemde tartışmaya açılır.

Her şeye rağmen bu döneme damgasını vuran batı feminizmi kendi içinde çok seslidir. Marie-Jo Bonnet, Fransız feminizminin dönüm noktalarından olan MLF hareketini anlattığı kitabında (Bonnet, 2018), dünyada ses uyandıran bu tekil hareketin bile kendi içinde nasıl farklılaştığını anlatır. Bu farklılıklar hem üçüncü dalga olarak işaretlenen dönemi belirleyecek, hem de feminizm algısının çok sesli dağılımının yolunu açacaktır.

Gerçekten de MLF içerisinde kendilerini “Devrimci Feministler”, “Kızıl Lezbiyenler” olarak adlandıran grupların yanında “Homoseksüel Devrimci Hareket Cephesi”, “Psikanaliz ve Politika”, “Spiral Cadıları”, “Feminizm ve Ekoloji” gibi oluşumlar da bulunur.

Devrimci Feministler patriyarkanın Marksist analiziyle kapitalizmin feminist analizini birleştirmeyi hedefler. Homoseksüel Devrimci Hareket Cephesi, kadın emeğini sömüren ataerkil sistemin kendilerini de ezdiğini söyleyen, daha çok homoseksüel erkeklerden oluşmuş bir grup olarak MLF’i destekler. Kızıl Lezbiyenler, FHAR’ın MLF’le organik bağını sağlayan ve “lezbiyenler kadın değildir” diyen Monique Wittig etrafında birleşen kadınlardan oluşur, ki bu söylem ve Monique Wittig’in yazdıkları 3. Dalga feminizmine de alan hazırlayacaktır. Feminizm ve Ekoloji grubu Türkiye’de henüz tanınmayan ve Ekofeminizm kavramıın yaratıcısı olan Françoise d’Eaubonne tarafından kurulmuştur. Psikanaliz ve Politika grubu Antoinette Fouque etrafında birleşmiş, annelik, psişik kadınlık gibi kavramlar üzerinden akademik çalışmaları derinleştirmeyi amaçlamıştır. Spiral Cadıları ise kadınlığın mistik boyutuna erişmek ve güçlendirmek, mücadeleyi buradan temellendirmek gerektiği düşüncesine kapı açmıştır. Burada değinemeyeceğimiz daha birçok bakış açısı, feminizm kavramını bugüne getiren görüşlerin ne kadar çeşitli olduğunu gösterir ki henüz üçüncü dalga feminizmi ortaya çıkmamıştır.

Geç Osmanlı, erken Cumhuriyet dönemi Türkiye feminizmini anlamak için yukarıdaki bakış açılarının yorumlarına başvurmak kronoloji hatasına düşmek gibi görünebilir ama bir düşüncenin henüz kuramsallaşmamış olması, o düşüncenin yaygın olmadığı anlamına gelmez. Bu minvalde, Suat Derviş’in yaşadığı dönemin kadın tahayyüllerini anlamak için Devrimci Feministler ve Kızıl Lezbiyenler’i ortaklaştıran materyalist feminizm ile yine Kızıl Lezbiyenler ve Psikanaliz ve Politika gruplarını ortaklaştıran ayrılıkçı -différentialiste- feminizm akımlarını ve bu kesişim/ayrışma noktalarını daha yakından tanımak gerekiyor.

Materyalist feminizm akımı, özellikle Christine Delphy’nin Baş Düşman (1998) isimli çok ses getiren kitabında kendisini gösterir. Delphy bu kitabında, kapitalizmin geleneksel çekirdek aile üzerinden yeniden üretiminin kökeninin kadın emeğinin ev içi sömürüsünden geçtiğini ortaya koyar. Bu düşünce akımı, kadınlık olgusunun, ataerkil kapitalist sistem tarafından nasıl şekillendirildiğini, bunu yaparken ne tür tahakküm yöntemleri icat edildiğini tartışır.

Monique Wittig’in “lezbiyenler kadın değildir” söylemi, tam olarak bu noktada, kendilerine dayatılan heteronormatif kadınlık algısını kırarak hayatlarını ve mücadelelerini diğer kadınlarla ortaklaştırmayı seçen ve bu yolla erkek egemen düzenden kurtulmayı hedefleyen lezbiyen kadınların, verili “kadınlık” kavramının dışında kalacağını iddia eder. Böylece, doğulmayan ama olunan kadınlığın, ezilen sınıf konumuna sıkıştırılmasını reddederken lezbiyanizmi politik bir yöntem olarak da konumlandırır.

Monique Wittig gibi materyalist bir feministi Antoinette Fouque gibi ayrılıkçı bir feministle ortaklaştıran şey, ikisinin de kendi tanımlarıyla kurdukları kadını, erkeğin karşısında tutmalarıdır. Onları ayrıştıran ise kadınlık tanımlarındaki oluşum sürecinde yatar. Wittig ikili cinsiyet sistemi ve dolayısıyla kadınlığın toplumsal inşasını aydınlatırken, Freud, Lacan gibi psikanalizcilerin ekolünden gelen Fouque kadınlığın biyolojik cinsiyet temeliyle ilişkisini savunur ve anneliğin kadın kimliğindeki kurucu rolünü araştırır.

Fransız Feminizmi olarak adlandırılan bu tartışmalar, 1990’lara gelindiğinde Amerika özelinde ortaya çıkan, gelişen üçüncü dalga feminizmine yansımıştır. Judith Butler’ın önünü açtığı queer akımı, Wittig’den etkilenerek verili toplumsal cinsiyet monopolünün yıkılabileceğini ve şayet çoğaltılabiliyorsa çok-kimlikliliğin hiç-kimlikliliğe yol açması gerektiğini savunur ve ikili kadınlık-erkeklik sisteminin ve heteroseksüelliği normal kabul eden heteronormatif düzenin ilgasını talep eder. Böylece feminizmin öznesi “kadın”, baş düşman da “erkek” olmaktan çıkar ve toplumsal cinsiyet norm sisteminin kendisi hedeflenir.

Türkiye özelinde feminizm, Birinci dalgayı eş zamanlı olarak özümsemişse de ikinci dalga tartışmaları Batıda olduğu gibi İkinci Paylaşım Savaşlarından sonra değil, 1980’lerden itibaren yerleşmiştir. Bu gecikmenin en büyük sebepleri Türkiye siyasi tarihinde yatar. 1960-70’lerin sağ-sol polarizasyonu ve bu bölünmenin şiddeti, faşizme karşı kenetlenen sol cepheyi feminizmi liberal burjuva hareketi olarak görmeye itmiştir. 1930-1980 arası dönemin sosyalizmin erkek yüzyılı olarak da bilinmesi de bu yüzdendir.

1980 yıllarından itibaren Gülnur Savran, Nesrin Tuna gibi kadın sorunsalının kapitalizme içkin olduğunu ortaya koymaya çalışan sosyalist feministler, feminizmi devrimci ideolojiye dahil etmeye çalışmışlardır. Yine de “büyük mücadeleyi” bölmeye çalışmakla itham edilen, en iyi ihtimalle analıktan bacılığa terfi edilen kadınlar, feminizmin burjuva uğraşı olmadığını kanıtlamak zorunda kalmıştır.

Nitekim devrimci mücadelenin gerektirdiği merkezi disiplin ve kapitalizmin sızdığı bireysel yaşam kodlarını özeleştiri merceğine sokma zorunluluğu, Christine Delphy gibi materyalist feministlerin işaret ettiği patriyarkal-kapitalist sömürü mekanizmalarının bizzat feminist kadınlar tarafından aydınlatılmasını gerektirir. Nasıl ki toplumsal cinsiyet mücadelesi çerçevesinde ayrıcalıklı konumda olan erkeklerin onları bu noktaya ulaştıran yapısal faktörlerle kurdukları ilişkiyi feminist mücadeleyi ciddiye alarak özeleştiri yoluyla fark etmesi ve buna karşı mücadele etmesi beklenebilirse, toplumun altyapısını oluşturan sınıfsal mücadele çerçevesinde ayrıcalıklı konumda bulunan kadınların da aynı patriyarkal-kapitalist mekanizmayı ve kendilerini ayrıcalıklı konumlara getiren faktörleri ifşa etmeleri ve bunlara karşı savaşmaları gerekir.

Üçüncü dalga feminizmin Türkiye’ye ulaşmasıyla, post-modernizmden beslenen kimlik mücadeleleri ve bu mücadelelerin kapitalizmin genişleyebildiği tüketim alanları haline gelmesi, pink-washing gibi olguların ortaya çıkmasına sebep olmuş, gökkuşağı ya da mor renkli tüketim ürünlerini aktivist kimliğin toplumsal olarak tanınmasını kolaylaştıran işaretlere dönüştürmüştür. Sınırsız özgürlük ideali, ulus-ötesi burjuva sınıfının küresel olarak örgütlediği emek piyasasının ayrıcalıklı konumunda yer alabilen “vicdan” sahibi aktivistleri sosyal medyada bir araya getirmiş ve birbirlerinin ürettikleri “sistem eleştirisi” söylemlerini tekrarlayarak mücadele edebilecekleri fikrini yerleştirmiştir. Kamusal alanda güçlenen, emek piyasasında görece zenginleşen ve iktidar akışının bir yerinden tutabilen kadınlar ve feminizmleri de modaya uygun mücadele alanlarını üretim ilişkilerinin ve sınıfsal konumun belirleyiciliğini yok sayarak sahiplenmiştir.

Şüphesiz ki bu sonuç ne feminizmi ne de komünizmi karalamak için kullanılamaz. Tersine, “patriyarkapitalizm” gözden çıkarabildiği her özneyi çiğneyerek, sömürebildiği her bireyi kendi sömürüsünün gönüllü bir katılımcısı haline getirerek ilerler. Feminizm mi, komünizm mi sorusunun semptomu olan bu mekanizmaların ifşası, entelektüel özeleştiri süreçlerinin hareket noktası olarak kabul edilmelidir.

Geç Osmanlı – erken Cumhuriyet dönemi feminizminden bahsederken bu tartışmaları akılda tutmak, tarih okuması yaptığımızda konumlandırmaya çalıştığımız -Suat Derviş gibi- özneleri ne kadar bugünden doğru okuduğumuz konusunda bize uyarıda bulunmalıdır. Bu uyarılar eşliğinde, bizi ilgilendiren dönemin bağlamına bir göz atalım.

2.       Türk-Osmanlı Modernleşmesi

Fatmagül Berktay’ın belirttiği gibi (2012, s.298) “Türk modernleşmesinde, kadınlara bir yandan Batılılaşma ve modernleşmenin taşıyıcılığı rolü verilmiş, diğer yandan da bu rolün sınırları erkekler tarafından sıkıca çizilmiştir”. “Ev ve Kadın”, “Dişi Kuş”, “Familia” gibi 1940’larda yayımlanan dergilerde erkek bakış açısıyla kurgulanan ideal anne-kadın figürleri, Tanzimat batılılaşmasından beri süregelen kadın imgesinin çelişkili durumunun devam ettiğinin kanıtı olarak kabul edilebilir.

Yine de bu erkek feminizmi, kadınların kendi hakları için mücadele etmelerine engel olamamıştır. Batıyı sarsan birinci dalga feminizm, geç Osmanlı kadınlarına da ulaşmış, vatandaşlık, boşanma, çalışma, aile içi statü gibi temel hak arayışları, Osmanlı kadınlarını da örgütlemeyi başarmıştır.

Seçme ve seçilme gibi vatandaşlık hakları talep edildiğinde “vatan için savaşmıyor olmak” kadınlara yöneltilen en büyük argümandı ve hem dünyada hem de Türkiye’de “gerekirse savaşırız”dan, “kadın barışın bekçisi olmalıdır”a kadar uzanan bir yelpazede yanıtlandı. Suat Derviş’in bu konudaki tutumuna değinirken, dünya feministleriyle yaptığı röportajlardan ve onların verdiği cevaplardan da bahsedeceğiz.

Nitekim Cumhuriyet’in Türk kadınına 1934’te, birçok Batı ülkesinden çok daha erken kazandırdığı seçme ve seçilme hakkı, Atatürk feminizmi damgasıyla alkışlanırken, bu hakkı elde edebilmek için mücadele veren 50-60 yıllık kadın mücadelesi, örneğin 1923’te Nezihe Muhiddin önderliğinde kurulan Türk Kadınlar Birliği ve ilk kadın partisi girişimi olan Kadınlar Halk Fırkası ve etrafında yürütülen değerli çalışmalar görmezden gelinmemelidir.

Dönemin feminist kadınları – her zaman kendilerine feminist demeseler de- Oy hakkının yanında çok eşliliğin ilgası, boşanma hakkı, kadının eğitimi, meslek sahibi olması, özgürlüğünü ve bağımsızlığını kazanabilmesi, sosyal ve siyasal haklara sahip bir vatandaş olarak görülmesi ve yaşayabilmesi için faaliyetler yürütmüşlerdi. 1926 yılında yürürlüğe giren Medeni Kanun çok eşliliği yasaklarken, erken yaşta evlilik için de yaş sınırlaması getirdi. Kadınların miras, mülkiyet, mahkemelerde tanıklık, kendi eşini seçme ve boşanma sonrası velayet hakkını tanıdı.

Yine de erkeğin evlilik birliğinin başı olması fikri ne yasalardan ne de yürürlükten kaldırılamadı. Ceza Kanunu da erkek onurunu korumayı eşitliğin önünde tuttu. Bu ikirciklilik, kadın özgürleşmesinin ilke olarak savunulmasından değil, başka çıkarlara hizmet edebileceğinin anlaşılmasından kaynaklanmaktadır. Zira, Cumhuriyet döneminin devlet feminizmi, demokratikleşmenin ve modernleşmenin dolaylı bir hızlandırıcısı olarak görülürken 1937 seçimleri sonucunda meclise girebilen kadın milletvekilleri “rejimin asrî Türk kadınına tanıdığı yüksek mevkii simgeleştirmeye memur edilmişlerdi” (Bora, 2017, p. 759)

Yine de Batı feminizminde olduğu gibi, “Türk feminizmi”nde de çok seslilik mevcuttu. Bu farklılıklar hem ideal kadını yaratmaya ve dayatmaya çalışan erkek feminizminin söylemlerinde, hem de kendi hakları için mücadele eden kadınların dillerinde karşımıza çıkmaktadır.

“Kadın” kelimesinin bugün bile kaba sayılması, Osmanlı döneminden miras alınan bir alışkanlıktır. Nitekim geç Osmanlı’da feminizm tartışmalarında seslerini duyurabilen ilk kadınlar hem zevcelik hem analık hem aşçılık hem terzilik yapmak istemeyen ve bu işleri hizmetçilere devretmeyi tercih eden geç Osmanlı hanımlarıydı (Bora, 2017, p. 743)İş bölümünün kendilerine düşen en önemli kısmını, yani anneliği layığıyla yerine getirebilmek için iyi eğitim almış olmaları gerekiyordu. Şair Nigâr Hanım’ın “hanenin müdiresi olma” isteği bu görüşün önemli bir ifadesidir.

Bu iyi eş, iyi anne kadın idealinin içselleştirilmesini sağlayan ahlak bekçisi erkek bakışı, batılılaşmanın kadını özgürleştirirken fuhşa meyyal hale getirmemesi gerektiği konusunda toplumu uyarmayı kendine görev edinmişti. Aşırı batılılaşma hem muhafazakârlar hem de İslam’ın modernist yorumunu savunan reformcular için zararlı olacak, özgür kadın figürünü İslam’ın kökenlerine dönerek oluşturmayı hedefleyen erkek feministlerin yanında “İslam kadını” üzerinde düşünen Fatma Aliye gibi önemli kadın yazarları da rahatsız edecektir. Gerçekten de Fatma Aliye için “kadınlık mefkuresi”, İslamiyet’in kadına verdiği hakların unutulmasından dolayı sorunlu bir hal almıştır ve “aşkını kocasına saklamak” değerlidir. (Karaca, 2013)

İffete atfedilen önem ve kadını evlilik ve annelik üzerinden tanımlamak, yalnızca İslami modernleşmeyi savunanlar için geçerli değildi. Kemalist sosyalizasyon da kadınların kendi cinselliklerini denetlemeyi öğrenmelerini, bunu yaparken erkekleri de eğitmelerini gerektirmiştir. Bilgili ana, tutumlu ev kadını hem çocuklarının hem de gelecek vatandaşların eğiticisi Cumhuriyet kadını kendisini -saç toplayışından giydiği kıyafetlere kadar- öğretmen kadını figüründe somutlar. Basitçe erkekleşmemiştir, ama maternalist, otoriter, anaç ve koruyucudur. Bu anlamda, kamusal alanda cinsiyetsizleşmesi, alaturkalaşmadan daha iyi bir eş ve anne, kısacası Cumhuriyet bireyi olmayı öğrenmesi gerekmektedir.

Yurttaşlığın ve bireyliğin annelik üzerinden tanımlanması, erken dönem cumhuriyet feminizminin önemli bir eksenidir ve ne Türkiye’ye ne de Birinci Dalga hareketlerine özgüdür. Antoinette Fouque ya da onun ekolünden ilerleyen Julia Kristeva örneklerinde gördüğümüz gibi, öznelliğin oluşumunda anneliğe ilişkin olanın anlamı ve önemi günümüz feminizminde de tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

 Anneliğin kadınlık kavramını doğallaştırıcı etkisi, bu kavrama patriyarkapitalizm tarafından yüklenen davranış kodlarının da içselleştirilmesiyle sonuçlanmıştır. Yüceleştirilen annelik kurumunun propagandası, emek gücünün yeniden üretiminin kadınlar tarafından garantilendiği hanelerin en küçük kapitalizm merkezleri haline gelmesine sebep olmuştur. Yüceliği toplumsal olarak tescillenen bu mevkiinin ayrıcalıklarından vazgeçmeden güçlenmeyi hedefleyen birinci dalga feministleri de çareyi kendilerini hem iş hem ev kadını olarak ikiye çarpmakta bulmuştur.

Nezihe Muhiddin gibi önemli bir politik figürün bile “evvela analık sonra da aile kadını vazifeleri” demesi (Bora, 2017, p. 755),  kadınlar ve erkekler arasında farklılığa dayalı bir eşitliği benimsediğini gösterir ki zaten Fransız pozitivizmiyle temellendirdiği biyolojik ve fizyolojik farklar (Erkmen Güngördü, 2019, p. 1497), differentialiste feminizmin kuramsallaştıracağı cinsiyet farkı ilkesini savunduğunu gösterir.

Nezihe Muhiddin yalnız değildir. Geç Osmanlı-erken dönem Cumhuriyet feminizmi, hem ideal kadının nasıl olması gerektiği konusunda listeler yayımlayan erkeklerce[1], hem de kamusal alanda hak ettikleri yeri almak için mücadele eden kadınlarca, annelik ve farklılıkla tanımlanmıştır. Suat Derviş de bu konuda istisna değildir.

3.       Suat Derviş (1901-1972)

Tanınmış bir doktor ve Paris’te eğitim görmüş bir Jön Türk olan bir baba ve birçok yabancı dil bilen ve romancılığı hayatını çocuklarına adamak için bırakmış bir annenin kızıdır. Çocukluğunu yalılarda geçirmiş ve evde ablası Hamiyet ile evde özel eğitim görmüştür. 1932 yılında babasının ölümü ve çeşitli talihsizliklerle iyice yoksullaşan aileyi geçindirme görevini üstlenmiştir. Ekonomik açıdan çok rahat geçen bir çocukluğun ardından hayatı, mesela 1954 yılına gelindiğinde aile dostu Nazım Hikmet’e yazdığı bir mektubunda “her ayın yarısından sonra açız” diyecek kadar zorlaşmıştı.

Saadet Zihni mahlasıyla henüz 18 yaşındayken yazdığı ve İleri gazetesinde yayımlanan ilk yazısından itibaren, Suat Derviş geçimini gazetecilik ve romancılıkla kazanır. Başlığı Anadolu Kadınlarımız olan bu ilk yazıda kadınların sorunlarına değinmeye başlamıştır bile. Sonrasında yazdığı onlarca romanın her biri yine kadın karakterlerin sorunlarını işler. Yine de feminizm onun için (Nezihe Muhiddin’in aksine) siyasi bir tavır olmaktan uzaktır.

“Ümit edelim ki, Türk kadınlığı önüne yeni yeni açılan bu meslek yollarında o yollara girinceye kadar gösterdiği cesaret, sebat ve vakarla ilerleyecektir (…) O yolda en kıymetli meziyetlerini, kadınlıklarını ve kadınlıklarının güzelliğini, füsununu, şöhretini ispat etmeğe ve erkekleşmemeye gayret etmelidirler.”

Yine aynı yazıda şunları da okuyoruz :

“(…) Ben öyle bir cemiyet istiyordum ki, cemiyet iki kısımdan teşkil etsin ve bu cemiyetin kadını kadın, erkeği erkek kalsın ve o cemiyetin kadını ve erkeği müttehiden kendi yolunda cemiyete, beşeriyete ve medeniyete hizmet etsin.”

1922 yılında İkdam’da yayınlanan bu yazı, Suat Derviş’in, kadınların gerekirse askerlik de yapabileceğini savunan Kadınlar Halk Fırkasına neden üye olmadığını, yine Nezihe Muhiddin önderliğinde önce Kadın Yolu, sonra Türk Kadın Yolu isimleriyle çıkan dergilere neden hiç yazı vermediğini açıklar niteliktedir.

1935 yılında Uluslararası Kadınlar Birliği 12. Kongresini, seçme ve seçilme hakkını elde eden kadınların ülkesinde, İstanbul’da yapma kararı aldı. Dünyanın birçok ülkesinden feminist kadınların katıldığı kadın ve barış temalarını işleyen bu kongrede Suat Derviş de Türk Kadınlar Birliği üyesi olarak değilse de gazeteci olarak katıldı. Feministlere askerlik, çocuk aldırma, genç kızların yetiştirilmesi gibi konularda sorular yöneltti.

Suat Derviş’in askerlik ve savaş konusundaki kendi yanıtı 1936’da Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan “Kadın ve Harb” başlıklı yazısında şu şekilde okunabilir:

“Ben de kadınım. Tam manasile kadınım. Ve kadın olduğum için hayatta bir kere asker olmak isteğini kendimde bulmadım (…) Kadının vazifesi sulhta çalışmak, eğer elinden bir şey gelirse sulh için çalışmaktır (…) Çünkü sulhu korumak gayesile ölmek, içtimai fonksiyonu ne olursa olsun insani hüviyeti bir anne, bir kız kardeş, bir kız ve bir maşuka olan kadına en yakışan ölümdür” [2]

 Kadınların savaşa katılmaması gerekliliği, her şeyden önce anne, kız kardeş olmalarından ibaret gibi görünse de savaş karşıtlığı tüm insanlığı içerecek şekildedir. Zira Mustafa Kemal’in ilkelerine bağlı bir milliyetçi olan Nezihe Muhiddin’in aksine, Suat Derviş’in kavgası Cumhuriyet kadınını yaratmak değil, toplumu topyekûn değiştirme yolunda bireyin ve tabi kadının alması gereken sorumluluklar ve sahip olduğu imkanlardır. Bu değişim ise komünizme giden yoldadır.

1936 yılında “çalışan kadınların hem cinsî hem de işçi olarak istismar edildiğini” (Bora, 2017, p. 767) yazan Sabiha Sertel ve eşinin çıkardığı “Rusçu” Tan gazetesinde yazmaya başlar. Bir Genç Kız Anlatıyor, İşçi Kadını Kurtaracak Çare Nedir? gibi başlıklar taşıyan yazılarında sınıf mücadelesini kadın sorunlarından ayrı tutmadığını gösteren yazılar kaleme alır.

1937 yılında gazeteci olarak gittiği Sovyetler Birliğinden yalnızca etkilenmiş değil, aynı zamanda çok şey öğrenmiş olarak döner. Aynı yıl Türk edebiyatının ilk toplumcu gerçekçi romanlarından biri olarak kabul edilen Bu Roman Olan Şeylerin Romanıdır yayınlanır, ki zaten,  Sehriban Kaya’nın da belirttiği gibi, Suat Derviş’in roman karakterlerini genellikle” toplumsal cinsiyet konumu ile işgal ettikleri sınıf konumunu birleştirdiği kadın karakterler oluşturur (Kaya, 2018)”.

İkinci Paylaşım Savaşı başladığında, Türkiye Komünist Partisi’nin paravan yayın organı Suat Derviş ve Neriman Hikmet’in kurduğu Yeni Edebiyat dergisi olur. SSCB’den dönüşünden beri yazdığı yazılardan dolayı kıpkızıl komünist olarak mimlenen Suat Derviş, 1944 yılında artık iki kere ziyaret ettiği Sovyetler Propagandası yapmaktan çekinmez ve “Niçin Sovyetler Birliğinin Dostuyum?” başlıklı bir kitapçık kaleme alır.

1944 TKP tutuklamaları ortamında eşi dönemin parti sekreteri Reşat Fuat Baraner’le beraber gözaltına alınır[3]. Baraner tutuklanırken Suat Derviş Fransa’ya yerleşir. 1961’de ülkeye döndükten sonra parti işleri yeni nesil yoldaşlarına devredilmişse de, Baraner’in vefatından sonra bile ihtiyaç duyanları evinde saklamaya devam eder. 1970’te yine Neriman Hikmet’le beraber Devrimci Kadınlar Derneği’ni kurmuştur.

Sonuç

Feminizm ve Komünizm arasındaki kavga yeni değildir. Beriki ötekini sınıf mücadelesini bölen burjuva hareketi olarak yaftalarken, öteki berikini cinsiyet körlüğüne dayalı indirgemecilikle suçlamıştır. Yine de bu iki ideoloji kendi içlerinde homojen değildir ve sistem analizleri ortaklaştırılabilir.

Kendisine feminist demeyen, döneminin feminist mücadelesine aktif olarak katılmayan Suat Derviş’in feminizmi sorgulanırken, kadınların sorunlarını söze döktüğü bunca röportaj, gazete yazısı ve roman değildir görmezden gelinen, ideolojik çatışma içerisinde bulunan feminizm-komünizm arasında seçtiği tarafın kıpkızıl belli olmasındadır.

Yine de dönemin feministleri, Suat Derviş de dahil, kadınlığı annelik üzerinden tanımlarken aslında yeni yeni yeşermekte olan feminist bilincin eksikliğini işaret ediyordu. Ulus-devlet modernleşmesinin sembolik aracı haline gelen kadınlar, Kandiyoti’nin deyişiyle “kurtarılmış ama özgürleşememiş” kadınlardı.

Tüm kadınlarla beraber toplumu da özgürleştirmeyi amaçlayan ve bu doğrultuda sınıf mücadelesi penceresini önceleyen Suat Derviş, bu anlamda hem feminist hem de komünisttir demek yanlış olmayacaktır. 

Sonuç olarak, Patriyarkapitalizmi daha geniş ve çok yönlü bir incelemeye tabi tutmak, hem günümüz feminizmini kimlik aktivizmi bataklığından kurtarmak hem de devrimci hareketi heteronormatif yaklaşımlar konusunda özeleştirisini vermeye davet etmek açısından önem teşkil eder.

 

Kaynakça

Behmoaras, L. (2017). SuatDerviş, Efsane Bir Kadın ve Dönemi . Doğan Kitap.

Bonnet, M-J.(2018). Mon MLF, Albin Michel

Bora, T. (2017). Cereyanlar, Türkiye'de Siyasi İdeolojiler. İletişim.

Erkmen Güngördü, S. (2019). Nezihe Muhiddin ve Mekuresi. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 54(3), 1496-1510.

Karaca, Ş. (2013). Fatma Aliye ve Emine Semiye’nin Kadının Toplumsal Kimliğinin Kazandırılmasında Öncü Fikirleri. The Journal of Academic Social Science Studies, Volume 6(2), 1481-1499.

Kaya, Ş. (2018). Suat Derviş’in Romanlarında Kadın Karakterler. Folklör/Edebiyat, 24(96).

Özdemir, E. (2016). Türkiye Feminist Hareket/Örgütlenme Tarihi. F. Saygılıgil içinde, Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları (s. 291-323). dipnot.

Tuğ, B. (2016). Tarih ve Toplumsal Cinsiyet. F. Saygılıgil içinde, Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları (s. 33-49). dipnot.

 

Cumhuriyet Gazetesi Arşivleri
- Dünya Feministleriyle Görüşmeler 13.04.1935 & 16.04.1935
- Dünya Kadınları Neler İstiyorlar? 22.04.1935
- Çocuk Bayramında İstanbul Sokakları 24.04.1935       
- Gülmiyen Kadın 26.04.1935
- En Büyük Sevgi 10.07.1935
- Tosun 23.08.1935
- Sevgi mi İtiyat mı? 28.10.1935
- Kadın ve Harb 30.03.1936

Tan Gazetesi Arşivleri
- Odesa Yakında : Sovyetler 04.06.1937
- İstanbul, Moskova, Tahran Seyahat Notları 19.06.1937

TÜSTAV arşivi
- 1944, Niçin Sovyetler Birliğinin Dostuyum?  
- Zihni Turgay Anadol, «Fransa’da yayınlanan ilk Türk romanı Ankara Mahpusu’nun yazarı Suat Derviş ile konuşma», Gerçekler Postası, 1967, n.11&12

 

 

 

---

[1] İsmail Hakkı Baltacıoğlu’nun 1937 yılında Yeni Adam dergisinde yayımlanan ve kadınların aile içindeki görev ve sorumluluklarını listeleyen 12 maddelik yazı bu görüşün bir örneğidir.

[2] Suat Deviş, Cumhuriyet, 30-03-1936

[3] Bir TKP toplantısında kendisini Reşat Fuat Baraner’in eşi olarak tanıtanlara karşı hızla ayağa kalkmış ve “ Hayır, Ben yazar Suat Derviş’im. Reşat Fuat Baraner’in eşi olmaktan da ayrıca gurur duyarım” demiştir.

Candida Albicans

Adet oldugu uzre adetten once can sikintilari bas verir. Bu zamanlarda ne yapacagimi sasirir kendimi bir o yana bir bu yana savururum. Adetim bitmis olmasina ragmen benzeri gecelerden birindeyim ve resim mi yapsam oyku mu okusam dans mi etsem duvara mi baksam bilemiyorum. Film izledim biraz, Avusturalya'ya gocme hayalleri kuran basimevi iscisi Tarik Akan'la dugmecide calisan oksuz Necla Nazir'in isinden hirsizlik yaptigi iftirasiyla kovuldugu ve yagmurda hastalanarak sans eseri erkegimizin penceresine dadandigi bir askin melodramiydi: Umut Dunyasi. Cok tatliydi tatli olmasina ama insan ne hissedecegini bilmiyor zaten ne hissedecegini bilemedigi zamanlarda. 

Bari dedim bir seyler yazma ihtimaline sarilayim. Kendimi kaybediyorum bilinc akisi yaparken. Bir seyler dusunmemenin gereklilik oldugu ama yine de uretebildigin bir ana donusuyor bu akis. Ne uretiyorsam. Boslugunu doldurmaya calisan bi arzu. Libido olasiligi. Aclik. 

Yemek yiyememek cok fena. Su an sut ve urunleri, un ve urunleri ve bilimum baklagil yasak, zeytin yagi disinda yag yok, sabah ac karnina zeytinyaginda cozerek ictigim iki damla kekik yagi ve sabah kahvesine karistirabildigim hindistan cevizi yagi disinda tabi. Normal zamanlarda ogunumu olusturan zeytin yagi-domates-kekik uclusu hem domates mevsiminin bitmesi ve saman tadinda market domatesine dustugumuz mevsimsel hareketsizlik, hem kekik yaginin burun kapatarak ictiren tadi, hem de cig tomates yasagi yuzunden ikinci bir emre kadar nostaljiye kaldirildi. Kinoa ve karabugday pilavi ile, iyice Karakoy hipsteri gibi yasiyorum ama en kotusu sekerin tamamen hayatimdan cikmis olmasi. Kis basinda mandalina yiyememek ne demek ya!? Gun icinde bazen cildiriyorum, bir minik cikolata hayaliyle agzim sulaniyor. Dun gece teyzemin kucuk oglu baya bildigimiz kirmizi ulker gofret isirdi ve ben agzimda tadini hissettim. Ayna noronlar iyi isliyormus, en azindan bunu anladik.

Peki niye bunca eziyet? Ilkokul yillarinda aynanin karsina gecip dans ettigim zehirli Beyonce ve Shakira kliplerindeki kadin danscilara benzemeye filan calismiyorum. Bedenimle hicbir zaman cok barisik olamadim, kadin kardeslerimin ortak acisidir, ama bunun icin diyet yapmaya calismayacak kadar feminist bilincim, cok sukur, mevcut. Cogu insanin farkinda bile olmadan ortak yasam kurdugu bir mantar cinsinden muzdaribim. Candida albicans.

Bu mahlukat yasaminin ilk evrelerinde tek hucreli modda asagi yukari herkesin bagirsaginda takiliyormus. Sorun yaratmasinin sebepleriyse medikal dunyada yeni yeni anlasilmaya baslanan bi fenomen. Bilinen yine de sudur ki surec icerisinde kendi kendini tureterek bagirsaklari, agiz icini ve kadinlarda vajinal kanallari kolonize ediyormus. Siskinlik, hazimsizlik, kabizlik, yorgunluk, karnin alt bolgesinde inmek bilmeyen bir gobek. Can sikintisi iste yani. Uc gun sicamadan siskinlik icinde kivranarak, halsizlik icinde sinava konsantre olmaya calistigimi biliyorum. Komik geliyor kulaga ama gundelik hayatinin icine nispet yaparmis gibi kokulu bok birakarak yasayip giden bir parazitten bahsediyoruz. Ustelik tuvalet muhabbetleri, malum, tabularimizin basinda geliyor, konusamiyorsun, derdini anlatamiyorsun. Pantalon dugmelerim az kufrumu yemedi anlayacaginiz. 

Sorun yuksek sancili kramp vuruslarina dogru evrilince sonunda utancimi da bagirsak birikimime ekleyip doktorun yolunu tuttum. Internlerden biri alt karnima birkac yumruk vurup, suklum puklum anlattigim derdimi biraz dinledikten sonra ve makat muayenesine bile gerek duymadan organik bir hastaliginiz oldugu dusunmuyorum kucuk hanim dedi. Yine de emin olmak icin kan testi yaptirdi, vitamin degerlerimde sorun yoktu (bagirsakta emilirlermis), boylece bir diyetisyenle gorusmemin daha iyi olacagi soylenerek ugurlandim. Insan ne kadar da olsa yine de rahatliyor. 

Annem 30 yildir devlet hastanesinde hemsire. Suresi dolan emekliligini sahiplenip zamaninda tersine gocun onculerinden biri olarak yerlestigi, bugunse emperyalist turizm merkezlerinden biri haline donusen cocuklugumun bombos Bodrum'undan Istanbul'a yeniden goc etmesini cok isterdim. Is arkadaslarindan ve yakin dostlarindan biri, iyi ki, bagirsak diyetlerinde uzmanlasmis bir diyetisyen. Sorunu ona tasidigimizda neden simdiye kadar soylemedin diyerek azarladi dogal olarak. Soylenmiyor iste ablacim boyle seyler, insan rasyonel olarak kirabildigini sandigi tabularini iliskisel praxis duzenine tasimakta gercekten cok zorlaniyor. 

Neyse, sayesinde bir diyettir baslamistik, iki bucuk ay filan oluyor sanirim. Ilk etapta tabi candida oldugunu anlamamistik. Dokunan gidayi arama cabalariydi (alerji ve colyak testlerim negatif cikmisti). Bir seyler eklendi, bir seyler cikarildi, yeniden eklenip yeniden cikarildi. Arada kacamak yapip dondurma yedigim icin mahvoldum. Yetmezmis gibi bir sure sonra yeniden alaturka domatesli cips aserip alip paketi bitirip yeniden mahvoldum. O gunden beri sozunden cikmiyorum, kararliyim. 

Candida'nin anlasilmasiysa bir arkadaş sohbeti sayesinde ve biraz da vajinal akintilarimin kotu kokulu bir hal almasiyla basladi. Bahsi gecen kadin arkadas sagolsun bir saati asan telefon konusmamizin neredeyse yarisinda bu problemden bahsetmis, acligindan yakinmisti. 5 dakikalik muayeneden sonra bakteriyel enfeksyona kapildigim kararina varan jinekolog hanimsa uc gunluk ovul verip eve gondermisti. Banu ablayi arayip durumu anlattigimda en yakinimdaki aynaya kosup dil rengime bakmami salik verdi : yesilimsi sari. Internette dolasan cok basit bir tukuruk testi var candida diagnostiginde kullaniliyor. Sabah uyandiginizda ac karnina temiz bir bardaga doldurulan icme suyunun icine tukuruyorsunuz. Sayet tukuruk yuzeyde kalirsa sikinti yok, ama ipcikler halinde sallanir, bardagin ortasina dogru iner ya da dibe cokerse, mantarlarimiz cogalmis demek oluyormus. Tum gostergeler isaret ediyordu, savasmak gerekiyordu, yeni bir diyet duzenlemesiyle bir haftadir acliga boyun egmis bulunuyorum. Allah daha kotusuyle terbiye etmesin diyecegim, Allah'in yerine ne isterseniz koyabilirsiniz. Candidayi da dunyaya saliveren bir iskenceciden medet ummak midir bu? Stockholm'u mantar-Allah iliskisinde yeniden uretmeye meylim var gibi. Ne hallere dustuk demeyecegim, hadsizlik olur bu.

Sonuc olarak tatli krizlerine direnecegiz. Badem yiyorum tatli niyetine, bu kadar pahali olmasaydi cok daha iyi olurdu tabi. Gunde 6sini birden ictigim probiyotikler ve kokulu yaglarim da eklenince butce epey sarsildi. Disarida acikma luksunuz de olmuyor mesela. Eskiden en azindan bir elmayla gecistirebiliyordum yemekleri, artik onu da yapamiyorum. Yuzde cok fazlasi su olan salatalik, dedemin tarlasindan gelmeyen aycekirdegi, kabak cekirdegi, kavrulmamis findik ve badem yanimda tasiyabildigim nadir yiyeceklerden. Ogle yemegi saatinde okul bahcesinde cekirdek citleyen kadin benim. Merhaba deyin. 

Ya da demeyin, ben de artik durulayim... 

Dalgalandim da duuuurulduum... 

Bir kedi varmis, ona kadar sayarmis, dokuzu gitmis, hic kalmamis. Yalnizlik boyle bi sey iste dedi Zekiye teyze.

Ben bi dunya, ohoo kucuk kara balik kimmis. Yeni bitirdim kitabini. Okuma kurdu oldum sinifta hem. Ogretmenim turkçe defterime bes yildiz koydu. Eve gittigimde anneme de gostericem. Simdilik Zekiye teyzenin evindeyim. Burasi fena sayilmaz aslinda, disarda oynamama izin veriyor. Kapinin merdivenlerinden inince dedenin kucuk evi var. Beni iceri almiyor hic, kendisi de cikmiyor zaten. Bi gun olsun basini uzattigini gormedim. Zekiye teyze yemek yaptiginda tepsiyle girip arkasindan kapiyi kapatiyor. Daha cok merak ediyorum o zaman ama pesinden gitmeme izin vermiyor. Dede hakkinda soru da soramiyorum. Ne zaman soracak olsam cocuklar ogrenmese de olur diyor. Ama ben -de ekinin ihtimal demek oldugunu biliyorum, ogretmenime sordum. Istemiyorum demiyor da.. Dedenin kapisi bi sinir o yuzden, aman zaten kucucuk bi oda, ne olabilir ki icinde ilgimi cekecek?

Yandaki ev kiraci. Ordaki tombul kadinin cekik yesil gozlu iki kizi var. Babalarini hic gormedim. Annem beni almaya geldikten sonra isten donuyormus . Evleri de Zekiye teyzeninkinden daha kucuk. Oyle olurmus kiracinin evi. Bi kere gitmistim onlara canim cok sikilinca. Yasemin abla yerde odev yapiyordu. Niye yerde yapiyorsun dedim, anlamaz gibi bakti. Sonra birakip yanima geldi. Zekiye teyzenin evinin alti bosluk olduguna, bi dolu sey yigik. Ordan kase mase araklayip evcilik oynadik. Bir suru ulke ismi biliyordu, ama hicbirine gitmemis. Gozlerinin neden cekik oldugunu da bilmiyordu. Benle oynayacagina odevini yapsaymis daha iyiymis.

Dedenin evi, kiracinin evi ve Zekiye teyzenin evi bahceyi ucgen gibi kapatiyor(matematik odevimi bitirmedigim icin ogretmenim kizdi bugun ama anneme soylemicem). Aslinda bahce yok. Yani var da bizimkine benzemiyor. Burdaki betondan. Kapinin merdiveninden inip duz gidince onlarin evin arasindaki patikaya giriliyor. Bi kere kopek kovaladigina bi daha gitmedim. Zaten sabahlari televizyonda ninja kaplumbaglar oynuyor, onlari izlemek daha eglenceli. Pizza yiyorlar hep oburlar. Ben de biraz sismanim ama pizza yemiyorum oyle. Okuldaki Caner benimle hep dalga geciyor tombul kalfa yuzunu sakla diye. Okuma kurdu ben oldum oh olsun ona. Zaten ben onu Asilcan'a sikayet ettim. Onceden cok kiziyordu ama simdi beni seviyor Asilcan. Gecen gun ogretmenime bagirdi, o da onu kulagindan tutup mudur yardimcisinin odasina goturdu. Mudur yardimcisi cok sert bi adam. Bize hep dogru davranin diyor. Kendisi cetvel gibi tabi.

Ninja kaplumbaglari izlerken rahatsiz edilmekten hic hoslanmam. Televizyon odalarin arasindaki koridorun ucunda oldugu icin onune oturdugumda gecisi biraz kapiyor olabilirim. Ama misafir odasi hep bos. Her yeri dantelli sehpalarla dolu. Hem koltuk da var. Televizyonu neden oraya koymuyorlar anlamiyorum. Misafir filan geldigi de yok. Bazen Hacile teyze geliyor, kahve icip ters kapatiyorlar. Fal bakmaya calistiklarini biliyorum ben akillim. Ne goreceklerse. Kitap gibi okuyamazlar ki. Hem hareket de etmiyor. Sonra yok efendim yine televizyona yapismisim. O asil Huseyin abiye soylesin onu. Bilgisayarin onunde surekli oyun oynuyor. Kendi oglu ya... Telefon almislar ona, tas gibi bi sey. Anteni de var. Anneminki de babaminki de daha kucuk. Hem yilan oyunu da yok. Benimle de hic oynamaz.

Neyse ki televizyon disinda bana pek bulasmiyorlar. Zekiye teyze bazen limonlu patates bile kizartiyo. Zaten hep mutfakta. Ne is yapiyosa o kadar. Annem bile onun kadar oyalanmiyor. Buyuyunce kizlar boyle mutfakta cok dururmus. Ay cok sikici dedim ama bozuldu mu bozulmadi mi bilmiyorum. Bozulur gibi bakti once ama sonra bezelye yemegiyle komposto getirdi. Bezelyeyle pek anlasamiyoruz. Bir kedi varmis soyluyordum ben, Zekiye teyze basima dikildi. Neyse ki annem geldi de eve gittik. Bazen sinir oluyorum ona. Sarkiyi da yanlis soyluyor zaten.

Kuruntular bazen, ic kemirmekle kalmaz, kendini yedirir, ozellikle de teoriyle pratigin birbirini tutmadigi zamanlarda. 180 derece donus kemiksizligin gostergesi midir, kaybolmuslugun mu? Icteki kurt, ikisi birbirinin aynisidir der. Susup bakakalirim.

Olmak istenen yer ile olunan yer arasindaki fark bilince yukselince kan buz kesilir. Damarlar catlar, olunmez ; cunku baskalarinin hayal edilen acilariyla avunmak daha kolaydir. Aci bile degildir oysa onlar, kindir, ofkedir, nefrettir, kendi gercegi karsisinda acimasizdir. Daha iyi bir savunma yolu da yoktur.  Herhangi baska bir yol da yoktur zaten. Ofke, kendini aciklama gayretine girmesi gerekmeyen yegane nesnelliktir. Yasamadan bilinmez, hissetmeye kalkisilsa yanindan bile gecilmez. Hep hayal edilen ofke olarak kalir. Yaklasmak istenir, cin seddine toslanir, agiz yuz kan icinde bile kalamaz zira ayricalik korunaklidir ve kan tukurmek istesem de anca duzenli fircalanan dislerimde kalan misir tanelerini dert edinirim. 

Severken, butun kadinlari, butun erkekleri, butun babalari, butun devlet baskanlarini, askerleri, polisleri, patronlari, kendini eyliyor zanneden joinerlari, dunyayi kurtaracagini sanan politik dogrucu ermisleri, sevap kazanmak istercesine yaklasan kaypaklari, gozlerindeki acimayi gizleyemeyen kaltaklari omuriliklerinden sikmek istersin. Ask insa edilirken yikilip emegini somurdugu iscileri betona gomen bir koprudur ask gocuk altinda kalan sari kasklarin komur izini kirleten kandir ask vicdan yarasinin kabugunu koparir kimseye belli etmeden. Kufreder dururum, agzimda feminist salyalar, icten kopuren bir deniz, vuramayan dalgalar, bir tarafta tsunami, bir yanda arzular... Isyan ve ofke yine de benden sorulamaz. 

Isyan ve ofke benden sorulamaz, ben lagvedilen kadin, ben ay sonunu getirebilen beyaz, ben gelecegini oturtacak taht arayan sultan, giysisi utulu, yemegi sicak, evi temiz, ben eprimis sutyeniyle ovunen, savunma yapmasi gerekmeyen, bir yolunu nasilsa bulan, beklemeyi bilmeyen, asagiladiginda fark etmeyen, gozlerini indiremeyen, gordugu ofkeyi sindirmeye, karsilastigi siddeti bastirmaya calisan, eli tas tutmamis, gozu kinden donmemis ben, isyani ve ofkeyi ve askin imkansizligini anlatamam. 

Biri beni bulsun, biz bi yolunu bulalım, ask cekirdek citlemek olsun, ben onu öfkesinden de seveyim, o bende biraz soluklansın. 

p.n°26

- kafan karisir iste boyle - nasil? - boyle - hayir ne demek istedin yani. Selamsiz sabahsiz girince lafa... - epey oldu tabi konusmayali - oldu tabi ya - sen kasindin - ne yaptim yahu? - sorgusuz sualsiz cekip gittin - iyi degildim Sylvia, biliyorsun - biliyorum da burdaki her sey... - Nice'te misin sen hala? - biraz orda biraz burda - Elie gibi yani - biraz oyle - Bruce nasil? - bahceyle ugrasiyor. Epey biber cikti bu sene, patlicanlar da bereketli. Yalniz karpuzlari yaban domuzlari mahvetmis, cani sikkindi. - aa ! buralar da kurak, ayçiçekleri kavrulmus resmen. Opersin benim icin - onu birak da sen nasilsin? - iyiyim, saskinim biraz. Seninle turkçe konusmak ilginc geldi - sorma bana da... arayi bu kadar acmamin sebebi de bu biraz. Turkce ogrenmek kolay olmadi. - mis gibi konusuyorsun iste - sen konusuyorsun ya - dogru tabi... - canin sikkinmis? - degil aslinda. Dolunay etkisi diye dusunuyorum, garibim. - Firtina oncesi sessizlik? - oyle gibi de, degil gibi de -  kanaman baslayacaktir - evet, bugun yarin - ne hissediyorsun peki ? Sakinlik disinda yani - Bundan bahsetmek istemiyorum galiba henuz. Daha cok seni konusturasim var. Nasil hissediyorsunuz Turkiye'ye doneli beri? - acikcasi biraz hayal kirikligina ugradim. - neden? - hicbir sey yapmiyorsun yazan. - farkindayim ama haksizlik etme. Buna ihtiyacim oldugunu 6 nisan 2018'de yazmistim daha. - kafanda buyuttun bircok seyi - cok kolaymis gibi konusuyorsun. - sen de kendi problemlerini buyutuyorsun. Sokaga donmen lazim yazan. - biliyorum ama henuz vakti gelmedi. - geldigini nasil anlayacaksin? - sokaga dondugumde - hayata bu kadar guvenmek de kucuk burjuva kafasindan kaynaklaniyor. Oyle olmasaydi sokakta olmak bi secenek olmazdi - asil senin elestirin kucuk burjuva elestirisi: solcu romantizmi. - yasadigin eve bak da konus. - bana kendimi suclu hissettirmeyi birakir misin ? - ne o huzurunu mu bozdum? Yabanci dusmani da olursun sen yakinda. - sacma sacma konusma Sylvia. Hicbir seyden vazgecmis ya da geride birakmis degilim. Kendime ve aileme kanitlamam gereken seyler vardi. Ne yapayim boyle apolitik, statu duskunu, ama iliskilerimin (iyi ki) cok kuvvetli oldugu bi ailede buyuduysem? Cozmem gereken seyler var ve elimden geleni yapiyorum. - peki. Sana da bir sey soylenmiyor. - soylemedin mi yani simdi? - soyledim, iyi oldu degil mi? - iyi oldu tabi. Konusmak istemiyor bazi insanlar. Ben de sanki baslarinin etini yiyen, dirdirci biri gibi bi hale geliyorum. - hic konusmuyormussunuz gibi davraniyorsun. - duygusal dusunumsellik(&donusumsellik ; réflexivité) ender bulunuyor galiba. A ve B citayi yukselltiler belki de - Karsindaki insanin icinde bulundugu var olus usulunu anliyormussun gibi triplere giriyorsun. - anlatsin o usulu! - anlatmak istedigini, sana anlatmak istedigini, ya da anlatabilecegini nereden cikariyorsun? - anlatmak istemiyorsa zaten bi problem var, ben hic bulasmayayim. Bana anlatmak istemiyorsa gereken guveni saglayamamisiz demektir, once bunun uzerine calisilmali, ama konusmadan olmuyor. Anlatamiyorsa iki ihtimalimiz var, kiplikler. Ya anlatmamasi gereken bir durum soz konusu (ki bu benden kaynaklaniyorsa  ya suclu oldugu bir sey var ve soyleyemiyor ya da ikinci duruma geri donuyoruz ; ondan kaynaklaniyorsa bunu soylemesi de bir adim olur) ; ya da olasiligina sahip degil (ki bu bi bilgi problemine donusur ve simdiye kadarki konusmalarimizin isiginda yapmaya kapasitesinin olmamasi secenegine siginmak ancak bir seylerden kactiginin gostergesi olabilir). - kaciyordur iste belki de. - niye kacar insan bir seyden? yapilmasi gereken yapilir, aci verecekse verir, rahatsiz edecekse eder ve sonraki adim bu durumun saglamasini yapip ustesinden gelmek olur. - yine yaptigi her isi basaran biri gibi konusuyorsun, gözde çocuk gibi. - kendi gecmisini rest cekmeden silemiyorsun iste, hos, o da meçhul. Kac yildir nasil yasadigimi, onlardan kendimi nasil ne derecede ayirdigimi, maddi manevi nasil uzaklastigimi bilmiyormus gibi konusuyorsun. - yine yapabildigin seyle ovunuyorsun. Ayni tas ayni hamam. - cok acimasizsin. - gerçekçiyim. - e napiyim Sylvia ? - sabirli ol yazan. O yolunu gozledigin iletisimi kurmak istedigin, biriyse karsindaki, boyle elinden oyuncagi alimis simarik cocuk gibi davranma. Emek vereceksin. -  Vericem tabi ki! ama bu cevaba gore oynamak ve bi nevi sureci manipule etmek olmaz mi? Satranc oynamak gibi... - asil su an yapmaya calistigin bu degil mi? Kendi sorularini dayatiyorsun. - kendi guvensizliklerimi ifade etmeyeyim mi? Kac kadin susuyor boyle, baskasinin elinde oyuncak... - kotu biriymis gibi konusuyorsun. - kotu olduklarina yapmiyorlar bunu. Bilincsizler, hicbir yerden degilse de erkekliklerinden imtiyazlilar. Ya yemek yapmayi bilmeyen devrimci mi olur? Analari degilse de sistemin kendisi karinlarini doyuruyor, sirtlarini kasiyor zaten. - yemekle ne alakasi var simdi? - hayatta kalma kosullarini mumkun oldugunca özerk bir bicimde yerine getirmekten bahsediyorum, hayir ortak-mutfak olsa yine anlarim mesela.... Duygusal réflexivité de bunun bir parcasi, kadina atfedilen taraf. Sanki ezilenin yaninda direnmek ezen sisteme katkida bulunarak mumkunmus gibi. - hakkin yok degil, ama kendi icinde bulundugun kosullar bu elestirinin disinda mi kaliyor sanki? Parantez yasiyorum bahanesiyle kendini kurtarip mesrulastiriyorsun. - Bi ev yuzunden mi butun bu muhabbet ? Alisveris merkezlerinde mi yasiyorum? Son model esyalarin pesinde mi kosuyorum? Insanlarin emegini mi somuruyorum? Kiyafet, ayakkabi, makyaj malzemesi mi aliyorum ? 9 yildir giymekten eprimis sutyenimi yeni degistirdim Sylvia.  Para dolasimina yaptigim katki bahcemde buyutemedigim icin satin aldigim domates salataliktan ibaret (bi de sigaram vardi ama acik tutune gecebildim sonunda yeniden). - of of of cok mukemmelsin gercekten. Bu kadar sucluluk duyuyorsan sadaka ver bari. Insanlar oyle yapiyorlar. - dalga geciyorsun - cok ciddiye aliyorsun her seyi yine, ozellikle de kendini. Deger arayisi bunlar hep... - "ayrik-deger" olmayan bi deger, evet ama bunun icin de konusmaya ihtiyacim var. - su makaleyi cevirsen ya artik. - ceviricem... Elimdeki isler bi rahatlasin. - e hani sizden konusacaktik? - konustuk ya. - tekbenci bi konusma oldu bu sefer. - ben senin elestirel aynanim yazan. - kendisine bakanin kendisi disinda bir sey gosteren bir ayna degilsin yine de. - yöneltim nesnesi sen olacaksin tabi ki, bedensin, özdeksin, ama gören de sensin, ve baska sekilde de gorebilirsin. Husserl'in aperception olarak isimlendirdigi kavram mesela. Nesnenin goruldugu yerden gorulen seklinden daha fazlasi oldugu bilinci gorende olusuyorsa, goren kisi gordugu nesneyi kendi idrakinda tamamlayabildigi icindir. Bu tamamlama sekli deney(im)e ve nesneyle kurulan zaman-mekansal iliskiye baglidir. Elestirel bir aynaysam sayet, gordugun seyin gor(e)medigin yanlarina isik tutma islevimden dolayi boyledir bu. Nesnenin kendisini degistirme yetenegim/gucum oldugu icin degil. Nesnenin kendisi de devim icinde tabi bir yandan, sen yani. Aydinlanan alanlar devim bicimini anistirirken onu olusturur da. Gorungun ozunle etkilesimini hic koparmaz boylece, ve iliskisel bir metafizige kapi aralanmis olur, teorik olcude. - iliskisel kuantum diyorsun, alginin kendisini de imliyor. - tabi ki... bundan kacabilecegimizi dusunmek ancak (felsefi acidan) Descartes sonrasi insanin kibrine isaret eder. - sadece felsefi acidan degil, tek tanrili dinlerin baslangicindan beri belki de. Tanri her seyi insan icin yaratmadi mi? - kesinlikle. Kurban bayramini koyde gecirmedin mi? - evet, toplumsal dogruculuk, kesilmek uzere dunyaya getirilip beslenip buyutulen canlilarin katliaminin tam da bu kibirle mesrulastirildigini da soylemek zorundadir. Daha az once ev sahibimle cekirdek citlerken tam olarak ayni muhabbet gecti... Disarida ezilen iscinin, evdeki kadin(lar) uzerinde kurdugu tahakkum sayesinde ozsaygisini dengeleyebilmesine benziyor hayvanlar arasinda kurulan deger hiyerarsisi. Erkek egemen toplumun evrensel olmak adina dayattigi akilci-insan (humanimal) once kendisini diger hayvanlardan (zoonimal) (ya da milyon yillik öteki olan kadindan) ayirip sonra kendisine gorece yuksek bir deger atfediyor. Kendi kurdugu bu duzen icerisinde kendisini konumlandirdigi yeri de unutuyor tabi ki, ezilen farkina variyor ancak bu konumun. Animalizm feminizmin bakisini cok guzel icsellestirmis gercekten. - diyalektik bilincleri var. - devrimciler neoliberal yanilsama olarak yorumlayabiliyormus bunu, asil sorundan dikkatleri uzaklastirmak yani, ekran koymak araya. - anarsizm calisilmali belki de, feminist bilgi kuramina paralel olarak. -yine buyuk sozcuklerle konusmaya basladin. Hem sen et yemeye baslamissin - evet, savunacak bir seyim yok, utandigim bi mevzu ve sokaga donmek gibi onu da yeniden birakacagim. - seni gidi çocuk... Hadi artik cok konustuk. Yarin dersin yok muydu? - var, yatmaliyim ama yatakta donup durmaktansa senle konusmak cok daha iyi bir secenek gibi gorundu. Geldigin icin tesekkur ederim. - guzel ruyalar gor.

seken kursun #x

devlet komisyonu sinir ticaretini mesru kilar
bos depo gidip cok tehditle donenin emek vergisi
tehcir etmenin sessiz lugatinda goz ardi edilmesi
topragin altini cizmekle yetinmez
Roboski'yi mezara, Vedat Ekinci'yi kefene döndürür

"bir tane merminin bedelini biliyor musun sen" demisti Baskan
14 yasinda mi ogrenilmeliydi?